| |

උම්බර්තෝ එකෝගේ අනතුරු ඇඟවීම: සත්‍යය ඝෝෂාව තුළ ගිලී යාම

​2015 වසරේදී, අසූ තුන් හැවිරිදි ඉතාලි ජාතික දාර්ශනිකයෙක් අන්තර්ජාලය දෙස බලා ප්‍රකාශයක් කළේය. එය මිනිසුන් කෝපයට මෙන්ම අපහසුතාවයටද පත් කළේය. දශකයකට පසු, අද අප ජීවත් වන්නේ ඔහු එදා කළ ඒ අනතුරු ඇඟවීම මධ්‍යයේය.

​ඔහුගේ නම උම්බර්තෝ එකෝ (Umberto Eco) ය. ඔහු මධ්‍යකාලීන යුගය පිළිබඳ විද්වතෙකි; අර්ථයන් නිර්මාණය වන ආකාරය පිළිබඳ හැදෑරූ සංකේතවේදියෙකි (semiotician); එමෙන්ම ‘The Name of the Rose’ කෘතියේ කර්තෘවරයාය. දශක ගණනාවක් තිස්සේ ඔහු අදහස් ව්‍යාප්ත වන ආකාරය, සංකේත මගින් විශ්වාසයන් හැඩගස්වන ආකාරය සහ සමාජයක් විසින් ‘සත්‍යය’ යනු කුමක්දැයි තීරණය කරන ආකාරය පිළිබඳව විශ්ලේෂණය කළේය.

​එබැවින්, සමාජ මාධ්‍ය විසින් පොදු ජන ජීවිතය ප්‍රතිනිර්මාණය කිරීම ආරම්භ කරන විට, එකෝ ඒ පිළිබඳව දැඩි අවධානයක් යොමු කළේය.

​2015 ජුනි මාසයේදී ඉතාලියේ පැවති සම්මුඛ සාකච්ඡාවකදී, ‘අන්තර්ජාලය විසින් වෙනස් කර ඇත්තේ කුමක්දැයි’ ඔහුගෙන් විමසන ලදී. ඔහුගේ පිළිතුර ඉතා සෘජු විය. ඔහු පැවසුවේ සමාජ මාධ්‍ය විසින් “මෝඩයන්ගේ සේනාවකට” (legions of idiots) අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ අයිතිය ලබා දී ඇති බවයි. අතීතයේදී මොවුන් අදහස් ප්‍රකාශ කළේ වයින් වීදුරුවකින් පසු තැබෑරුමකදී පමණක් වන අතර, එහිදී ඔවුන්ව ඉතා ඉක්මනින් නොසලකා හරිනු ලැබීය. නමුත් දැන්, ඔවුන්ට ප්‍රවීණයන්ට හිමි හා සමාන වේදිකාවක් ලබා දී ඇති බවට ඔහු අනතුරු ඇඟවීය. ඔහු මෙය හැඳින්වූයේ “ආක්‍රමණයක්” ලෙසය.

​මීට එරෙහිව එල්ල වූ ප්‍රතිචාරය ක්ෂණික විය. මිනිසුන් ඔහුට “ප්‍රභූවාදියෙකු” (elitist) ලෙස චෝදනා කළහ. ඔහු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට වෛර කරන බවත්, සාමාන්‍ය ජනතාවගේ හඬ නිහඬ කිරීමට උත්සාහ කරන බවත් ඔවුහු පැවසූහ.
​නමුත් එම ප්‍රතිචාර තුළින් ඔහුගේ අදහසේ සැබෑ අර්ථය සම්පූර්ණයෙන්ම ගිලිහී ගොස් තිබුණි.
​එකෝ අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහසට එරෙහිව තර්ක කළේ නැත. ඔහු අනතුරු ඇඟවූයේ ‘ප්‍රවීණත්වය’ (expertise) සතු වටිනාකම ගිලිහී ගිය විට සිදුවන දේ පිළිබඳවය. එනම්, වසර ගණනාවක අධ්‍යයනය, සාක්ෂි සහ වගකීම යන කරුණු – හුදු ආවේගය, පෞද්ගලික මතය හෝ විශ්වාසය (confidence) සමඟ සමාන මට්ටමක ලා සැලකීමට පටන් ගැනීම පිළිබඳවය.

​සියවස් ගණනාවක් තිස්සේ පොදු කතිකාව තුළ “පෙරහන්” (filters) තිබුණි. සංස්කාරකවරු, විද්වත් සමාලෝචන (peer review) සහ කරුණු පරීක්ෂා කිරීම් (fact-checking) ඒ අතර විය. මෙම පද්ධති දෝෂ සහිත වූ අතර බොහෝ විට අවකාශය ලැබිය යුතු හඬවල් ඉන් බැහැර කෙරුණි. එහෙත්, ඒවා මගින් “වගකීම” (responsibility) තහවුරු කරන ලදී. ඕනෑම ප්‍රකාශයක් සඳහා සාක්ෂි අවශ්‍ය වූ අතර, වැරදි සිදු කිරීමේදී ඒ සඳහා ප්‍රතිවිපාක විඳීමට සිදු විය.
​අන්තර්ජාලය මෙම බාධක එක රැයකින් ඉවත් කර දැමුවේය.

​හදිසියේම, ඕනෑම අයෙකුට මිලියන සංඛ්‍යාත පිරිසක් වෙත ළඟා වීමේ හැකියාව ලැබුණි. පුහුණුව ලත් විද්‍යාඥයෙකු සහ කුමන්ත්‍රණ න්‍යායවාදියෙකු (conspiracy theorist) එකම හැඩතලයකින්, එකම ඇල්ගොරිතමයකින් ප්‍රවර්ධනය වෙමින් එකට පෙනී සිටීමට පටන් ගත්හ. සමාජ මාධ්‍ය වේදිකා විසින් ත්‍යාග පිරිනමනු ලැබුවේ සත්‍යතාවයට නොව, මිනිසුන් කෙතරම් දුරට ඒ හා බැඳී සිටින්නේද (engagement) යන කරුණ මතය. සියුම් විග්‍රහයන්ට වඩා වේගයෙන් වෛරය සහ ක්‍රෝධය පැතිර ගියේය. සුපරීක්ෂාකාරී වීමට වඩා සැමවිටම ජයග්‍රහණය කළේ “ස්ථිර විශ්වාසය” (certainty) යි.

​අන්තර්ජාලය හරහා “පෘථිවිය තැටියක් වැනි යැයි” විශ්වාස කරන්නන් සංවිධානය වන ආකාරය එකෝ බලා සිටියේය. එන්නත් පිළිබඳ මිථ්‍යාවන් මහජන සෞඛ්‍ය උපදෙස් අභිබවා යන ආකාරය ඔහු දුටුවේය. සංකීර්ණ දේශපාලන යථාර්ථයන් වෙනුවට ‘වයිරල්’ වන සටන් පාඨ ආදේශ විය. “මම මගේම පර්යේෂණයක් කළා” (I did my own research) යන වැකිය සැබෑ දැනුම සඳහා ආදේශකයක් බවට පත් විය.

​ඔහු මෙම අනතුර පැහැදිලිවම වටහා ගත්තේය: සෑම කෙනෙකුටම හඬක් ලබා දීම යනු, සෑම හඬක්ම එක හා සමාන බලධාරීත්වයකින් යුක්ත ලෙස සැලකීම නොවේ.

​වෛද්‍ය විද්‍යාව පිළිබඳ පවුලේ සාමාජිකයෙකු සමාජ මාධ්‍යයේ තබන සටහනක්, විද්වත් සමාලෝචනයට ලක් වූ පර්යේෂණයකට සමාන නොවේ. දේශගුණ විද්‍යාව පිළිබඳ ‘ඉන්ෆ්ලුවන්සර්’ (influencer) කෙනෙකුගේ මතය, දශක ගණනාවක දත්ත සමඟ සමාන බරක් උසුලන්නේ නැත. නමුත් අන්තර්ජාලය තුළ මෙම වෙනස්කම් මැකී යයි.
​එහිදී, විශ්වාසයෙන් යුතුව කතා කිරීම ‘විශ්වසනීයත්වය’ ලෙස පෙනේ. ශබ්දයේ ප්‍රමාණය ‘සත්‍යය’ ලෙස පෙනේ.

​එකෝ මිනිසුන් මෝඩයන් යැයි හැඳින්වූයේ නැත. ඔහු විවේචනය කළේ අවබෝධයක් තිබුණත් නැතත්, ශබ්දය වැඩියෙන්ම නගන හඬවල් ප්‍රවර්ධනය කරන පද්ධතීන්වය. ප්‍රවීණත්වය කෙරෙහි වූ ගෞරවය හීන වන ආකාරය ඔහු දුටුවේය. එනම්, කරුණු (facts) යන්න මතයන් ලෙසත්, මතයන් (opinions) යන්න කරුණු ලෙසත් ප්‍රති-අර්ථකථනය කෙරෙන ආකාරය ඔහු දුටුවේය.

​මාස නවයකට පසුව, 2016 පෙබරවාරි මාසයේදී එකෝ වයස අවුරුදු අසූ හතරේදී මිය ගියේය.
​වෛරසයට වඩා වේගයෙන් වැරදි තොරතුරු පැතිරෙන ගෝලීය වසංගතයක් ඔහු දුටුවේ නැත. ‘ඩීප්ෆේක්’ (deepfake) වීඩියෝ හෝ AI මගින් ජනනය කරන ප්‍රචාරක ද්‍රව්‍ය ඔහු දුටුවේ නැත. නැවත නැවතත් අසත්‍ය බව ඔප්පු කරන ලද කරුණු මත පදනම්ව මැතිවරණ ප්‍රතිඵල ප්‍රශ්න කරන අයුරු ඔහු දුටුවේ නැත.

​නමුත් ඔහු එම මූලික ගැටලුව එය සම්පූර්ණයෙන්ම පැමිණීමට පෙර හඳුනා ගත්තේය.

​සෑම මතයක්ම එක හා සමාන වලංගුතාවයකින් සලකන විට, සත්‍යය යන්න තෝරාගැනීමක් (optional) පමණක් බවට පත්වේ.

​එකෝ විශ්වාස කළේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය රඳා පවතින්නේ හුදෙක් ශබ්දය නගන පුරවැසියන් මත නොව, ‘දැනුවත්’ පුරවැසියන් මත බවයි. විවේචනාත්මක චින්තනය, නිහතමානීකම සහ සාක්ෂිවලට ගරු කිරීම දුර්වලකම් නොව, ඒවා ආරක්ෂක පවුරු බව ඔහු තර්ක කළේය.

​අද, එම ගුණාංග ඇල්ගොරිතමයන් විසින් දඬුවමට ලක් කරයි. කෝපය (outrage) සඳහා තෑගි ලැබේ. ස්ථිර විශ්වාසය වයිරල් වෙයි. කල්පනාකාරී බව නිහඬ කරවයි.

​එසේ වුවද, බුද්ධිමය අවංකභාවය (intellectual honesty) යනු වර්තමානයේ එක්තරා ආකාරයක ධෛර්යයක් බවට පත්ව ඇත.

​එකෝ වරක් පැවසුවේ සැබෑ වීරයා යනු සාමාන්‍ය, අවංක සහ බියෙන් පසුවන, එහෙත් ඒ සියල්ල මධ්‍යයේ නිවැරදි දේ කරන පුද්ගලයා බවයි. අපේ කාලයේදී එහි අර්ථය වන්නේ, අප සමාජ මාධ්‍යයේ බෙදාගන්නා දේ ගැන ප්‍රශ්න කිරීම, අප විශ්වාස කරන දෙයින් ප්‍රතිලාභ ලබන්නේ කවුදැයි විමසීම සහ අන්තර්ජාලයෙන් යමක් දුටු පමණින් සිතීම නතර නොකළ යුතු බව මතක තබා ගැනීමයි.
​එකෝ මිනිසුන් කතා කරනවාට බිය වූයේ නැත.
​ඔහු බිය වූයේ සත්‍යය ඝෝෂාව තුළ ගිලී යනු ඇතැයි කියාය.

​තවමත් පිළිතුරක් ලැබී නොමැති ප්‍රශ්නයක් ඔහු අපට ඉතිරි කර ගියේය:

​”අපි ඒ ගැන කුමක් කරන්නද?”

( සමාජ මාධ්‍යයෙන් ලැබුණකි )

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *